بگذاری و بگذری

یکی   کرد   در    خاک    گنجی  نهان         بدو   گفت   کار   آگهی   کای  فلان

به صد سعی اش از خاک کردند دور              تو بازش    به خاک اندر    آری به زور

اگر    هوشمندی      و    دانش وری           نباید      که      بگذاری    و   بگذری

جهان     بهر   ما  گرچه      آراستند            ز   ما    و   تو    چیز   دگر   خواستند

                                               بسمل شیرازی

 

غزلی از مولوی     

ما در ره عشق تو اسيران بلاييم

                                                        كس نيست چنين عاشق بيچاره كه ماييم

بر ما نظري كن كه در اين شهر غريبيم

                                                         بر ما كرمي كن كه در اين شهر گداييم

زهدي نه كه در كنج مناجات نشينيم

                                                          وجدي نه كه در گرد خرابات برآييم

نه اهل صلاحيم و نه مستان   خرابيم

                                                          اينجا نه و آنجا نه كه گوييم كجاييم

حلاج  وشانيم  كه از   دار    نترسيم

                                                         مجنون صفتانيم كه در عشق خداييم

ترسيدن ما هم چو از  بيم   بلا  بود

                                                         اكنون ز چه ترسيم كه در عين بلاييم

ما را به تو سريست كه كس محرم آن نيست

                                                           گر سر برود سر تو با كس نگشاييم

ما را نه غم دوزخ و نه حرص بهشت است

                                                            بر دار  ز  رخ  پرده  كه مشتاق لقاييم

دریاب  دل  شمس  خدا   مفتخر  تبریز

                                                          رحم  آر  که  ما   سوخته‌ی   داغ خدایی

 

مقامات و احوال

عرفان بر دو قسم است : عرفان نظری که عبارت است از سلوک فکری   برای   تبیین

 هستی  و  عرفان عملی  که عبارت است از سلوک نفسی و عملی برای رسیدن به   حقیقت.

به اعتقاد عرفا سالک برای حرکت به سوی حقیقت باید از روشنی شریعت استفاده کند  و  با

استفاده از شریعت راهی می جوید به نام طریقت و غایت آن حقیقت است.

عرفا معمولا در ظاهر پرستی شریعت مخالفت دارند ،مقامات و احوال  مربوط به طریقت است

و به اعتقاد عرفا این مسیر از مبدا تا منتها مشتمل بر منازلی است که به آنها مقامات می گویند اما

در تعداد منازل آن عرفا اختلاف دارند . خواجه عبدالله انصاری به صد میدان در این مرحله اعتقاد

دارد و مقام و حال را جدا نمی داند ، عطار نیشابوری به هفت مرحله اشاره دارد (هفت شهر عشق)

ابو نصر سرّاج نیز  هفت مقام را برای طریقت ذکر می کند .

مقام : منازلی که سالک از روی اختیار اکتساب می کند و شأن آن مقام پایدار است.

حال:واردات قلبی که بدون اکتساب از سوی سالک و صرف نظر از اختیار او از جانب خدا بر قلب

او وارد می شود. حال امری موهبی است و ماندنی نیست.

             بگفت احوال ما برق جهان است          دمی پیدا و دیگر دم نهان است

مولانا در مثنوی تفاوت میان حال و مقام را اینگونه بیان می کند.

حال چون جلوه است زان زیبا عروس        وین  مقام  آن  خلوت  آمد  با  عروس

جلوه  کرده   شاه و   غیر  شاه   نیز           وقت   خلوت   نیست   جز شاه    عزیز

جلوه  کرده  خاص و عامان را عروس       خلوت   اندر   شاه   باشد    با    عروس

هست  بسیار   اهل   حال  از  صوفیان        نادر   هست    اهل    مقام   اندر   میان

 

مقامات از نظر ابو نصر سراج

پیش از ورود به این مبحث به شرحی کوتاه از زندگی ابونصر سراج اشاره می شود.

ابونصر سراج طوسی، صاحب کتاب معروف «اللمع» که از متون اصیل‏ و قدیم و معتبر عرفان و

 تصوف است. در  سال  378 در  طوس  درگذشته است.  بسیاری  از   مشایخ  طریقت،  شاگرد

بلاواسطه یا مع‏الواسطه او بوده‏اند. بعضی‏ مدعی هستند که مقبره‏ای که در پائین خیابان   مشهد

 به نام قبر پیر پالاندوز معروف است، مقبره همین ابونصر سراج است (سراج زین ساز) کم کم

این‏ کلمه به پالاندوز تغییر شکل داده است.او به هفت مقام در سلوک عرفانی به حق اعتقاد دارد

 که به شرح ذیل است .

1-مقام توبه: مقامی است که سالک باید در آن اقامت گزیند .عرفا اعتقاد دارند که قبل از اینکه

 انسان در مقام توبه قرار بگیرد باید یک قصدی در او به وجود آمده باشد به نام   « طلب  »  تا

انسان طالب نشود در مقام توبه قرار نمی گیرد .

در سلوک عرفانی عطار نیز اولین وادی ، وادی طلب است . مولوی نیز در جای جای مثنوی به

به این مطلب پرداخته است.

زین طلب بنده به کوی حق رسید       درد  مریم  را  به  خرمابن  کشید  

یا:

در طلب زن دایما تو هر دو دست         که طلب در راه نیکو رهبرست

لنگ و لوک و خفته شکل و بی ادب       سوی او می غیژ و او را می طلب

گه به گفت و گه به خاموشی و گه        بوی کردن گیر هر سو بوی شه

                                                    ***

زمینه اصلی توبه :

عده ای می گویند آگاهی است و بعضی می گویند عنایت .

باید گفت: زمینه اصلی توبه آگاهی است از چهار چیز : 1- آگاهی از حق    2- آگاهی از

 باطل       3- آگاهی از وضع موجود              4- آگاهی از وضع مطلوب

این چهار اگاهی به اضافه طلب یا قصد  منجر به توبه می شود.

ولی خواجه عبدالله انصاری و ابو سعید ابوالخیر اعتقاد دارند که زمینه اصلی توبه  عنایت  است ،

اگر لطف خدا شامل حال انسان شود توبه فراهم شده است.

ذرده ای سایه عنایت بهتر است          از هزاران  طاعت طاعت پرست

انواع توبه:

اول : توبه عوام : توبه از معصیت 

دوم : توبه خاص: توبه از فکر و اندیشه باطل

سوم: توبه خاص الخاص: توبه از غفلت از خدا

همچنین گفته اند ارکان توبه پنج چیز است: ادای فرایض ، قضای مافات، طلب حلال، ردّ مظالم،

مجاهده و مخالفت با نفس  . بعد از رعایت این مقامات و ارکان می توان گفت که:

التّائب ُ من الذنب کمن لا ذنب له توبه کننده از گناه مانند کسی است که گناه انجام نداده است.

در مقام توبه عرفا معتقدند که سالک احتیاج به شیخ یا رهبر دارد.

ترک این مرحله بی همرهی خضر مکن

                                                        ظلمات  است  بترس  از   خطر  گمراهی

                                                                                                     ادامه دارد ...

 
 

 

غزلی از سعدی:

ذوقی چنان ندارد  بی  دوست     زندگانی             

                                                              دودم به سر برآمد زین  آتش    نهانی

شیراز در نبسته‌ست از   کاروان   ولیکن               

                                                             ما   را   نمی‌گشایند   از  قید      مهربانی

اشتر که اختیارش در دست خود   نباشد             

                                                             می‌بایدش  کشیدن  باری    به    ناتوانی

خون هزار   وامق  خوردی  به      دلفریبی            

                                                            دست از هزار عذرا   بردی  به    دلستانی

صورت نگار  چینی   بی   خویشتن     بماند              

                                                               گر صورتت ببیند سر تا  به  سر    معانی

ای بر در  سرایت     غوغای      عشقبازان             

                                                              همچون بر آب شیرین آشوب  کاروانی

تو فارغی و   عشقت     بازیچه       می‌نماید         

                                                             تا  خرمنت  نسوزد   تشویش  ما   ندانی

می‌گفتمت که جانی  دیگر   دریغم     آید             

                                                        گر جوهری  به  از  جان ممکن بود تو  آنی

سروی چو در سماعی بدری چو در  حدیثی          

                                                         صبحی چو در کناری شمعی چو در   میانی

اول   چنین  نبودی  باری    حقیقتی     شد             

                                                          دی حظ نفس بودی امروز   قوت      جانی

شهر آن توست و شاهی فرمای هر چه خواهی       

                                                      گر    بی  عمل    ببخشی    ور  بی‌ گنه   برانی

روی  امید   سعدی   بر   خاک     آستانست           

                                                   بعد    از    تو    کس    ندارد    یا غایه     الامانی

  

                                                                                                                 

بشر حافی                                                                                                                                                                                             

بشربن حارث که معروف به  حافی  است  از  بزرگان  صوفیه  متقدم و  از  زهاد  معروف  و

علمای حدیث است که دردهکده ای  نزدیک  شهر  مرو  در  سال (150 یا 152 هجری قمری)

 به دنیا آمد ولی بعدا در شهر بغداد ساکن شد. در خصوص دوران اولیه زندگیش اطلاع   زیادی

 در دست نیست ولی در اینکه در اوایل عمرش بسیار به لهو و لعب و بطالت مشغول بود و حتی

 بنابر اقوال مختلفی به مشاغل منهیه اشتغال داشت، شکی نیست. او  همزمان  با   امام   هفتم

شیعیان امام کاظم علیه السلام بود. روزی امام از جلوی خانه بشر می گذشت، آواز غنا و  سازی  

شنید  و کنیزکی بر در خانه دید، حضرت سؤال کرد که ای کنیز،صاحب تو آزاد است یا بنده؟

 کنیز گفت :آزاد است. حضرت فرمود: راست گفتی که اگر بنده بود بندگی خدا میکرد. بعد از

 آن کنیز به درون خانه رفت و فورا ماجرا را برای بشر گفت. بشر از آن کلام هدایت، متنبه شده،

پای برهنه  از   خانه بیرون دوید و به دنبال امام رفت. همین که به حضرت رسید، خود را به قدم های

 حضرت انداخت و به دست مبارک حضرت، توبه و انابه کرد. او همیشه پای برهنه بود تا از این دنیا

رحلت کرد. از همین رو بود که به او بشر حافی یعنی (پابرهنه) می گفتند.

روزی از او سئوال شد که چرا کفش به پا نمی کنی؟ گفت: آن روز که آشتی کردم، کفش به

 پا نداشتم و اکنون شرم دارم که کفش بپا کنم و ضمنا خداوند میفرماید که زمین را بساط شما

گردانیدم، بر بساط بزرگان و شاهان، با کفش رفتن، ادب نیست.

بشر از بزرگترین صوفیان و زهاد و عرفاست. او که از علمای حدیث هم بود، از عبدالله بن مبارک و

 فضیل بن عیاض که زیاد با  همدیگر  مصاحبت داشتند و از شریک بن عبدالله و جماعتی دیگر

 احادیث استماع میکرد اما خودش در صدد نقل روایت نبود و از آن کراهت داشت و به دیگران

 می گفت لازم است از دویست حدیث که شنیدید، به پنج تای آن عمل کنید که مراد از علم حدیث

 و شنیدن،  فهمیدن و عمل کردن  است. با  این وصف، گروهی   از  علما  و  اهل  حدیث   مثل

 احمدبن حنبل، یکی از رؤسای مذاهب اهل تسنن، بسیار نزد او میرفت و به او ارادت زیادی داشت.

بشر حافی،  گذشته  از مسئله  توبه اش   به دست  امام کاظم علیه السلام، ارادت بسیار زیادی به

پیامبر اکرم (ص)و اهل بیت پیامبر داشت. یکی از اجداد او بنام عبدالله، بدست مبارک امیرالمؤمنین

 امام علی علیه السلام اسلامآورد. وفات او در سال 227 قمری بوده و مرقد او را غالبا در شهر بغداد

 و عده ای در شهر مرو و بعضی هم در شهر شوشتر ذکر کرده اند.

  

حکایت مجنون

رفیقی گفت با مجنون گمراه         که لیلی مُرد  گفت : الحمدلله

مجنون گفت خدا را شکر که لیلی مرده است.دوست او در جواب مجنون گفت :

چرا چنین می گویی؟

چنین گفت او که ای شوریده دین تو         چو می سوزی چرا گویی چنین تو

چنین گفت او چو من بهره از این ماه        ندیدم   تا    نبیند     هیچ     بدخواه

چون من از او بهره ای نبردم نخواهم که دیگری از او بهره مند شود.

شیخ عارف عطار نیشابوری به این کلام خداوند که می فرماید:

لکلّ امر منهم یومئذ شان یغنیه   ( در آن روز هر کس چنان گرفتار شأن و مقام خویش

 است که به هیچکس نتواند پرداخت) استشهاد کرده و بیان داشت .

کشتی ای آورد در دریا شکست                تخته ای زان جمله در بالا  نشست

گربه و موشی چو بر آن تخته ماند            کارشان  با   یکدگر  نا پخته   ماند

نه  ز گربه   موش  را  روی  گریز            نه به موش آن گربه را چنگال تیز

هر دو شان از  هول  دریای  عجب           در تحیّر  باز  مانده   خشک  لب

در  قیامت  نیز   این   غوغا    بود         یعنی  آنجا    نه  تو  و نه  ما   بود

                                                 ***

عمر عزیز است ...

گر نبود  خنگ  مطلی  لگام

                               زد بتوان بر قدم  خویش  گام

ور نبود مشربه  از  زر   ناب

                            با دو کف دست، توان خورد آب

ور نبود بر سر خوان، آن و این

                             هم  بتوان  ساخت  به نان جوین

ور نبود  جامه‌ی  اطلس  تو  را

                              دلق  کهن ، ساتر تن  بس تو را

شانه‌ی عاج ار نبود بهر  ریش

                             شانه توان کرد به انگشت خویش

جمله که بینی، همه دارد عوض

                            در عوضش،  گشته  میسر   غرض

آنچه ندارد عوض، ای هوشیار

                             عمر  عزیز یست،  غنیمت   شمار

                                    شیخ بهایی

 

آب کم جو،تشنگی آور به دست        

 

مولانا در مثنوی اشاره دارد به اینکه خداوندهر چه داد وآفرید  از  آسمانها  و

زمین و......همه جهت رفع حاجات آفرید واینکه انسان باید طالب چیزی باشد

وخود را محتاج چیزی بکند تاخداوند بدهد. واینکه انسان قبل ازتشنگی   نباید

بدنبال آب باشدواگر تشنه شد خود بخود به دنبال آب  می رود که نیاز حضرت

 مریم به شاهد ، علت سخن گفتن حضرت عیسی در گهواره بود.

آن نیاز مریمی بودست و درد                  که چنان طفلی سخن آغاز کرد

جزو او ،بی او،برای  او    بگفت              جزوجزوت،گفت دارد در  نهفت

ور نباشی مستحقّ شرح وگفت                ناطقه  ناطق  تو  را دید  وبخفت

هر چه رویید از پی محتاج رست              تا بیاید طالبی چیزی که  جست

حق تعالی  گر  سماوات  آفرید                از  برای  رفع  حاجات   آفرید

هر کجا، دردی  دوا  آنجا  رود                هر  کجا   فقری   نوا  آنجا رود

هر کجا مشکل،جواب آنجا رود              هر کجا کشتی است،آب آنجا رود

آب کم جو،تشنگی آور به دست              تا  که  جوشد آب از بالا وپست

تا    نزاید   طفلک   نازک    گلو              کی  روان  گردد  زپستان شیر او

رو  بدین   بالا و پستی  ها   بدو                تا  شوی   تشنه   وحرارت را گرو

بعد  از  آن  از  بانگ  زنبور  هوا               بانگ   آب جو،  بنوشی  ای  کیا

زرع جان را کش جواهر مضمر است           ابر رحمت پر ز  آب کوثر    است

تا    (سقاهم ربهم)    آید     خطاب            تشنه   باش  (الله اعلم  بالصواب)

غزلی زیبا از مولانا:

چه کسم من چه کسم من که بسی وسوسه مندم

                                                               گه از آن سوی کشندم گه از این سوی کشندم

ز   کشاکش   چو   کمانم  به کف   گوش  کشانم

                                                              قدر  از   بام    د ر   افتد    چو   د ر خانه  ببندم

مگر  استاره  چرخم  که  ز  برجی   سوی   برجی

                                                          به   نحوسیش    بگریم   به    سعودیش    بخندم

به  سما و  به   بروجش  به   هبوط و  به عروجش

                                                            نفسی   هم   تک   بادم    نفسی   من   هله پندم

نفسی  آتش   سوزان    نفسی   سیل     گریزان

                                                               ز  چه   اصلم   ز  چه  فصلم  به  چه بازار خرندم

نفسی  فوق    طباقم    نفسی   شام   و    عراقم

                                                             نفسی   غرق    فراقم   نفسی     راز    تو     رندم

نفسی    همره   ماهم    نفسی     مست    الهم

                                                           نفسی   یوسف   چاهم   نفسی     جمله      گزندم

نفسی    رهزن  و  غولم   نفسی تند  و  ملولم

                                                          نفسی   زین   دو   برونم   که   بر  آن  بام   بلندم

بزن  ای  مطرب  قانون  هوس لیلی  و مجنون

                                                          که   من   از   سلسله  جستم  وتد  هوش    بکندم

به    خدا    که    نگریزی    قدح   مهر   نریزی

                                                         چه   شود  ای   شه  خوبان  که  کنی  گوش به پندم

هله   ای اول  و   آخر   بده   آن   باده    فاخر

                                                          که  شد   این  بزم   منور به تو  ای   عشق   پسندم

بده    آن  باده    جانی    ز    خرابات    معانی

                                                            که   بدان   ارزد   چاکر  که    از  آن باده دهندم

بپران   ناطق   جان  را تو  از  این  منطق رسمی

                                                         که    نمی‌یابد     میدان     بگو      حرف     سمندم

بیدل دهلوی

میرزا عبدالقادر بیدل دهلوی در سال ۱۰۵۴ هجری قمری در ساحل جنوبی رودخانهٔ   «گنگ»

در شهر عظیم‌آباد پتنه (هند) به دنیا آمد. وی اصلاً از ترکان جغتایی بود. بیدل در بیشتر علوم

 حکمی تبحر داشت و با طریقهٔ صوفیه نیز آشنا بود. او ابتدا «رمزی» تخلص می‌کرد تا  این  که

بنا به گفتهٔ یکی از شاگردانش هنگام مطالعهٔ گلستان سعدی از مصراع «بیدل از بی نشان   چه

جوید باز» به وجد آمد و تخلص خود را به «بیدل» تغییر داد. علاوه بر دیوان اشعار، آثاری  در

 نثر دارد که از آن جمله می‌توان به رقعات، نکات و چهار عنصر اشاره کرد. وی  در    تاریخ  

چهارم صفر ۱۱۳۳ هجری قمری در دهلی درگذشت.

این غزل زیبا از اوست.

از چمن  تا انجمن  جوش بهار رحمت است

                                                            دیده  هرجا  باز می‌ گردد دچار رحمت است

خواه ظلمت‌کن تصور خواه نور آگاه باش

                                                         هرچه  اندیشی  نهان   و  آشکار   رحمت است

ذره‌ها  در  آتش   وهم   عقوبت  پر زنند

                                                         باد  عفوم  این ‌قدر  تفسیر  عار   رحمت  است

دربساط آفرینش جزهجوم فضل نیست

                                                        چشم  نابینا   سپید   از   انتظار   رحمت   است

ننگ خشکی خندد ازکشت امیدکس چرا

                                                        شرم  آن  روی  عرقناک   آبیار  رحمت  است

قدردان غفلت خودگر نباشی جرم کیست

                                                        آنچه  عصیان خوانده‌ای ‌آیینه‌دار  رحمت  است

کو  دماغ  آنکه  ما  از  ناخدا  منت‌کشیم

                                                         کشتی بی‌دست و   پایی ها کنار  رحمت   است

نیست  باک  از   حادثاتم  در پناه بیخودی

                                                      گردش‌ رنگی‌ که   من دارم  حصار  رحمت است

سبحهٔ دیگر به ذکر مغفرت درکار  نیست

                                                       تا نفس باقی‌ست هستی در  شمار  رحمت  است

وحشی دشت معاصی را دو روزی سر دهید

                                                      تاکجا  خواهد  رمید   آخر  شکار  رحمت  است

نه فلک تا خاک آسوده‌ست در آغوش عرش

                                                     صورت  رحمان  همان   بی‌اختیار  رحمت   است

شام  اگر گل‌کرد  بیدل  پرده‌دار عیب ماست

                                                   صبح  اگر  خندید  در  تجدید کار  رحمت  است

فرازهایی از عرفان مولانا:

دو طرفه بودن عشق و محبت

هیچ عاشق خود نباشد وصل جو          که  نه   معشوقش   بود  جویای او        

مولانا معتقد است  جذبه وکشش دو طرفه است وکسی که در دل خود محبت الهی

 وشوق به سوی حق تعالی را احساس می کند خداوند نیز نظر محبت به وی دارد .

مهر و محبّت هزاران رشتۀ نامرئی ایجاد میکند و  در زمان   آفرینش  انسان    که

 خداوند فطرت انسانها را بر توحید سرشت، این   رشته های   محبّت  بین انسان با

 آفریدگار خود ایجاد شد.آری هیچ عاشقی بدنبال معشوق خود سالها و سالها  عمر

 خود را سپری نمیکند مگر اینکه معشوق نیز محبت و کششی به سوی عاشق داشته

 باشد.اینکه چقدر انسان نزد خداوند اجر و قرب داشته باشد،بستگی  به   این  دارد

که ارزش خداوند در پیش انسان چقدر است.

چون در این دل برقِ مهر دوست جست       اندر آن دل دوستی می دان که هست

هیچ   عاشق   خود   نباشد    وصل   جو        که    نه   معشوقش   بود   جویای  او

در  دل  تو  مهر  حق  چون   گشته   نو         هست  حق  را  بی گمان  مهری  به تو

اصولا در عشق حقیقی عشق از ناحیه معشوق شروع می شود و خداست که مهر خود

 را در دل آدمی می افکند.

تا که از جانب معشوق نباشد کششی           گریه عاشق دیوانه به جایی نرسد

بعد این مهر و محبت تا آنجا پیش می رود که عاشق ، عاشق معشوق می شود

و معشوق ، عاشق  عاشق.

تشنگان گر آب جویند در جهان           آب  هم   جوید   به   عالم، تشنگان

تشنه  می نالد  که  کو آب گوار؟          آب هم نالد  که کو آن آب  خوار ؟

 

 

غزلی از سعدی:

ذوقی   چنان   ندارد  بی  دوست   زندگانی            

                                                             دودم    به   سر   بر  آمد   زین  آتش نهانی

شیراز  در   نبسته‌ست   از کاروان     ولیکن      

                                                            ما   را     نمی  ‌ گشایند    از    قید       مهربانی

اشتر که اختیارش در  دست  خود     نباشد         

                                                           می‌ بایدش    کشیدن      باری     به       ناتوانی

خون  هزار   وامق    خوردی    به   دلفریبی          

                                                          دست   از  هزار   عذرا    بردی      به      دلستانی

صورت  نگار  چینی  بی  خویشتن     بماند  

                                                           گر   صورتت    ببیند    سر    تا   به   سر   معانی

ای  بر   در   سرایت    غوغای     عشقبازان  

                                                           همچون   بر   آب    شیرین     آشوب    کاروانی

تو    فارغی  و   عشقت   بازیچه    می ‌نماید      

                                                            تا    خرمنت     نسوزد      تشویش     ما     ندانی

می‌گفتمت   که جانی   دیگر    دریغم    آید       

                                                           گر  جوهری  به  از  جان   ممکن     بود   تو  آنی

سروی چو در سماعی بدری چو در   حدیثی   

                                                         صبحی  چو   در   کناری    شمعی   چو     در  میانی

اول   چنین   نبودی    باری    حقیقتی      شد 

                                                          دی    حظ   نفس    بودی    امروز    قوت       جانی

شهر آن توست و شاهی فرمای هر چه خواهی   

                                                         گر  بی     عمل       ببخشی     ور     بی‌گنه     برانی

روی  امید     سعدی     بر     خاک    آستانست   

                                                              بعد     از    تو     کس     ندارد     یا       غایه الامانی

كارواني از شعر

آرزوي بابا فغاني  با هزاران سال ديدن هم جبران نمي شود.

به ماه روي تو اين آرزو كه من دارم          هزار سال اگر بينمت هنوز كم است

                                                    ***

اين بيت زيبا درباره تبسم از وحشي بافقي است.

تبسمي  ز  لب  دلفريب  او     ديدم              كه هر چه با دل من كرد آن تبسم كرد

                                                     ***

بابا فغاني شيرازي معني عمر دراز را فهميده است.

تا دل به دام حلقه زلف تو بسته ام         دانسته ام كه معني عمر دراز چيست

                                              ***

بيتي زيبا از قاآني:

به گيسويت كه از سويت به ديگر سو  نتابم رخ

                                                           اگر صد بار چون گيسو به گرد سر بگرداني

                                                              ***

يك رباعي از احمد جامي :

يارم  ز  خرابات  در  آمد   سر مست             مانند لب خويش مي لعل به دست

گفتم صنما من از تو كي خواهم رست              گفتا نرهد هر آنكه در ما پيوست

                                                        ***

اين هم بيتي زيبا از طالب آملي:

در قيد زلف و كاكل عنبر فشان مباش            حسن ترا سياهي لشكر چه حاجت است

                                                        ***

از بوستان سعدي است :

برو   پاس  درويش   محتاج   دار         كه  شاه  از  رعيت  بود    تاجدار

رعيت چو بيخند و سلطان درخت             درخت اي پسر باشد از بيخ سخت

مكن  تا  تواني  دل  خلق  ريش            وگر ميكني ، مي كني بيخ خويش

                                                 ***

ابياتي چند از صائب تبريزي :

به بوي گل ز خواب بيخودي بيدار شد بلبل

                                                      زهي خجلت كه معشوقي كند بيدار عاشق را

                                                         *

گناه   زشتي   خود  را   بر آبگينه مبند            مكن چو سنگدلان شكوه از زمانه خويش

                                                          *

همه بر جای خود ای تازه نهالان چمن              بنشینید که آن سرو روان  بر خیزد

                                                         *

کدام شهد بود از سکوت شیرین تر                که از حلاوت آن هر دو لب بهم چسبد

                                                         *

می روم از خویش بیرون پای کوبان چون سپند

                                                                    تا  کجا آن آتشین سیما به  فریادم  رسد

                                                           ******                                                

زندگانی ابوسعید ابوالخیر

 

شیخ ابوسعید ابوالخیر از عارفان  بزرگ و  مشهور  اواخر  قرن  چهارم  و  اوایل

 قرن پنجم هجری است. ولادت او در سال ۳۵۷ هجری در شهرکی به نام میهنه

 یا مهنه از توابع خراسان اتفاق افتاده‌است.  ویرانه‌های این شهر در  ترکمنستان

 امروزی قرار دارد. او  سالها در مرو و  سرخس  فقه و حدیث آموخت تا   وادی

عرفان روی آورد. شیخ ابوسعید پس از  اخذ طریقه  تصوف به دیار  اصلی  خود

(میهنه) بازگشت و هفت سال به ریاضت پرداخت و به   اشاره  شیخ و  پیر  خود

 به نیشابور رفت. در این سفرها بزرگان علمی و شرعی نیشابور با او به مخالفت

 برخاستند، اما  چندی  نگذشت  که  مخالفت  به  موافقت بدل شد و مخالفان  وی

 تسلیم شدند.

اولین بار در اشعار اوست که کنایات و اشارات عارفانه به کار رفته، تشبیهاتی از

 عشق زمینی و جسمانی در مورد عشق الهی ذکر شده و در این معنی از ساقی بزم

و شمع شعله ور سخن رفته و سالک راه خدا را عاشق حیران و جویان،  می‌گسار،

مست و پروانه دور  شمع  نامیده که خود  را  به آتش  عشق  می‌افکند.»  ابوسعید

عاقبت در همانجا که چشم به دنیا گشوده  بود، در  شب   آدینه  چهارم   شعبان

 سال ۴۴۰ هجری، وقت نماز جهان  را  بدرود  گفت.  او   روح  بزرگ  خود  را

که همه در کار تربیت مردمان می‌داشت تسلیم  خدای  بزرگ  کرد.  نوهٔ  شیخ

ابوسعید  ابوالخیر،  محمد  منور،  در  سال  ۵۹۹  کتابی  به   نام   اسرار  التوحید

دربارهٔ  زندگی  و  احوالات   شیخ  نوشته‌ است.  داستان  ملاقات او با  ابن سینا

که در کتاب اسرارالتوحید  آمده  بسیار  معروف  است:  «خواجه   بوعلی [سینا]

با شیخ در خانه شد و در خانه فراز کردند و  سه  شبانه  روز  با  یکدیگر  بودند

 و به خلوت سخن می‌گفتند که کس ندانست و نیز به نزدیک  ایشان  در  نیامد

 مگر کسی که اجازت دادند و جز به نماز جماعت بیرون نیامدند، بعد از سه

شبانه روز خواجه بوعلی برفت، شاگردان از خواجه بوعلی پرسیدند که شیخ

را چگونه یافتی؟ گفت: هر چه من می‌دانم او می‌بیند، و متصوفه و  مریدان

شیخ چون به نزدیک شیخ درآمدند، از شیخ سؤال کردند که‌ای شیخ، بوعلی

 را چون یافتی؟ گفت: هر چه ما می‌ بینیم او می‌داند.»

چند رباعی از ابو سعيد ابوالخير

من بی تو دمی قرار نتوانم کرد

                                               احسان  ترا   شمار   نتوانم   کرد

گر برسر من زبان شود هر مویی

                                              یک شکر  تو  از هزار  نتوانم  کرد

                                                    ****

از   واقعه‌ای   ترا   خبر   خواهم کرد

                                  و آنرا به دو حرف مختصر خواهم کرد

با عشق تو در خاک نهان خواهم شد

                                  با  مهر  تو سر  ز خاک بر  خواهم  کرد

ابوسعید ابوالخیر  در  میان  عارفان  مقامی   بسیار  ممتاز و  استثنایی دارد و  نام  او

 با عرفان و شعر آمیختگی عمیقی یافته‌است. چندان که  در  بخش  مهمی از   شعر

 پارسی چهره او در کنار مولوی و خیام قرار می‌گیرد، بی آنکه خود شعر   چندانی

سروده باشد. در تاریخ اندیشه‌های عرفانی در صدر متفکران این قلمرو پهناور  در

کنار حلاج، بایزید بسطامی و ابوالحسن خرقانی به شمار می‌رود. همان کسانی  که

 سهروردی آنها را ادامه دهندگان فلسفه باستان و تداوم حکمت خسروانی می‌خواند.

از دوران کودکی نبوغ و استعداد او بر افراد آگاه پنهان نبوده‌است. او خود می‌گوید:

 «آن وقت که قرآن می‌آموختم پدرم مرا به نماز آدینه برد. در راه شیخ ابوالقاسم

 که از مشایخ بزرگ بود پیش آمد، پدرم را گفت که ما از دنیا نمی‌توانستیم رفت

زیرا که ولایت را خالی دیدیم و درویشان ضایع می‌ماندند. اکنون این فرزند را

دیدم، ایمن گشتم که عالم را از این کودک نصیب خواهد بود.» نخستین آشنایی

 ابوسعید با راه حق و علوم باطنی به اشاره و ارشاد همین شیخ بود. چنانکه خود

ابوسعید نقل می‌کند که شیخ به من گفتند: ای پسر خواهی که سخن خدا گویی

 گفتم خواهم. گفت در خلوت این شعر می‌گویی:

من بی تو دمی قرار نتوانم  کرد

                                         احسان تو را شمار  نتوانم  کرد

گر بر سر من زبان شود هر مویی

                                     یک  شکر  تو از  هزار  نتوانم کرد

 همه روز این بیت‌ها می‌گفتم تا به برکت این ابیات در کودکی راه بر من گشاده شد.

 ا بوسعید در فرهنگ شرق زمین شبیه سقراط است. گرچه عملا در تدوین  معارف

صوفیه اثر مستقلی به جای نگذاشته‌است با این همه در همه جا نام و سخن او هست.

 چندین کتاب از بیانات وی به وسیله دیگران تحریر یافته و دو  سه  نامه  سودمند

 مهم که به ابن سینا فیلسوف نامدار زمان خود نوشته‌است از او بر جا  مانده  ‌است.

 

حكايت مجنون و ساربان

به  مجنون  گفت:  روزي   سارباني       

                                                  چرا   بيهوده   در   صحرا   دواني

اگر  با ليلي ات  بودت   سرو  كار        

                                                 من  او   را   ديدمش  با  ديگري يار

سر زلفش به دست ديگران است         

                                                ترا  بيهوده  در  صحرا   دوان است

زگفت ساربان مجنون فغان  كرد           

                                              جوابش  اين   رباعي   را   بيان كرد

درخت بي ثمر  هر   كس  نشاند        

                                               دواي     درد   مجنون    را     بداند

ميان عاشق و معشوق رمزي است        

                                             چه   داند   آنكه    اشتر   مي چراند

به مجنون گفت كآخر اي بد اختر         

                                            گناهي   از   محبت    نيست   بد تر

ترا   ايزد  به   توبه   امر    فرمود        

                                             برو   از   عشق  ليلي توبه كن زود

بگفتا   توبه  كردم   توبه    اولي          

                                               ز  هر چيزي  به غير  از عشق ليلي

فراز هايي از عرفان مولانا

همانطور كه آفتاب اگر از مسير خود تجاوز نمايد گرفته گردد (خسوف) بنده هم اگر از حق

 سر پيچي كند ، تنبيه شود.

آفتاب  اندر   فلك   كژ    مي جهد           در  سيه رويي   خسوفش   مي دهد

كز ذنب پرهيز كن هين هوش دار          تا   نگردي   تو   سيه رو ، ديگ وار

                                                  ****

خداوند بندگان را به اندازه جرمي كه مرتكب مي شوند مورد مواخذه قرار مي دهد و اگر گناهي

انجام دهند به اندازه آن عقاب مي شوند.

كه به قدر جرم مي گيرم تو را                اين  بود  تقدير  در  داد و  جزا

                                              ****

آنان كه فريفته زيبايي هاي ظاهري دنيايند سرانجام خواهند ديد آنچه براي آن تلاش مي نمودند

 چندان ارزشي نداشت همانند گور كافران كه از بيرون زيبا و پر حلل و از درون قهر خداي عزو جل است.

همچو گور كافران پر دود و   تار                 وز برون بر بسته صد نقش و نگار

همچو مال ظالمان بيرون     جمال                وز  درونش  خون  مظلوم  و وبال  

چون منافق از برون صوم و صلات              وز  درون  خاك  سياه    بي نبات

همچو وعده  مكر  و گفتار   دروغ                آخرش  رسوا   و   اول  با  فروغ                 

غزلي از علامه طباطبايي

مهر  خوبان  دل  و  دین  از همه بی پروا برد

رخ    شطرنج   نبرد   آنچه   رخ    زیبا    برد

 

تو مپندار که مجنون سر خود مجنون گشت

از سمک  تا  به  سماکش  کشش   لیلا   برد

 

من به سرچشمه خورشید نه خود بردم راه

ذره ای   بودم  و  مهر   تو   مرا    بالا     برد

 

من  خسی  بی سرو  پایم  که  به سیل افتادم

او  که می   رفت   مرا   هم  به  دل  دریا  برد

 

جام   صهبا   ز کجا  بود  مگر  دست  که  بود

که به یک جلوه دل و دین ز همه یکجا  برد

 

خم  ابروی  تو  بود  و کف  مینوی   تو  بود

که  درین  بزم  بگردید   و  دل   شیدا   برد

 

خودت آموختی ام مهر و خودت سوختی ام

با   بر  افروخته رویی   که   قرار  از  ما  برد

 

همه  یاران   به   سر   راه   تو   بودیم   ولی

غم   روی  تو   مرا   دید  و  ز  من  یغما برد

 

همه   دلباخته   بودیم   و   هراسان  که غمت

همه  را پشت    سر   انداخت،  مرا   تنها  برد

 

حكايت سليمان با مور

روزي سليمان از كنار خيل موران مي گذشت موري را ديد كه تل خاك بزرگي را

كه بر در خانه اش قرار داشت به سرعت باد مي برد تا آن مكان پاك گردد .

چو بادي مور يك يك ذره  خاك         برون مي برد تا آن تل شود پاك

سليمان با ديدن اين منظره به مور گفت:تو نمي تواني اين تل خاك را از بين

ببري . ز تو اين تل نگردد نا پديدار

اما مور گفت : با نيروي همت مي توان.  چون من عاشق موري هستم كه به من گفته است

اگر تواني اين تل خاك را از بين ببري به وصل من خواهي رسيد.

عزيزا عشق از موري بياموز           چنين بينايي از كوري بياموز

 

 

حكايت درويش و مجنون

درويشي از مجنون پرسيد كه چند سال از عمر تو مي گذرد؟ مجنون گفت :

هزار و چهل سال درويش متعجب شد و گفت:

بدو گفتا چه مي گويي تو غافل             مگر ديوانه تر گشتي تو جاهل

مجنون گفت: آن يك زمان كه ليلي را بديدم هزار سال است و چهل سال هم عمر

 واقعي من است كه در زيان به سر بردم كه در مجموع هزار و چهل سال است.

پس او گفتا هزار آن وقت بود ست            كه ليلي يك نفس رويم نمودست

چهل عمر من است و آن زيان است           ولي عمر هزار آن يك زمان است

                                       الهي نامه عطار